Derheqa Gerîneka Guernîcayê de...

Navê pirtûka ku ez ê îro bidim nasîn “Gerîneka Guernîcayê” ye. Ev pirtûk bi aliyê Yildiz Çakarê vê hatiye nivisîn û bi aliyê weşanxaneya Lîsê ve Gulana 2016’an de hatiye çapkirin. Li gorî li ser rûpela pêşîn dinivîsê edîtoriya pirtûkê bi aliyê H. Kovan Baqî ve hatiye kirin. Pirtûk bi du beşan, 210 rûpelan pêk tê.

Bi rastî ev pirtûka dibe ku deh caran li cihên cuda cuda ber çavên min ket lê ji dilê min nehatibû ku ez romaneke “din” a kurdî bixwînim. Ji ber ku li gor raya min heke meriv mazoşîst be divê an sînemaya Îranê temaşe bike an jî veke romaneke kurdî/kurmancî bixwîne. Her du jî tijî êş,keder, ajitasyon, mirin, kuştin, veqetin, neheqî, girî û azar e. Her du jî dike ku meriv zendikên xwe bide li ber kêre… Lê belê min kir, min pirtûka Yildiz Çakarê hilda û xwend.

Gerîneke Guernîcayê pirtûkeke herikbar e û zû tê xwendin lê mixabin ev yek ne bi sedemeke erênî wiha ye. Pirtûk rasterast bi peyvên Kurdî/kurmancî lê hevoksaziya Tirkî hatiye nivisîn loma jî bi aliyê kesên wekî min, ên li Bakûrê Kurdistanê bi zimanê Tirkî mezin bûnê ve zûtirkê tê fêmkirin û xwendin. Mixabin Kurmancîya zêdepariya me di bin bandora Tirkî de ye lewma jî zimanê vê pirtûkê bona me ne biyanî ye. Lê helbet ev jî rewşeke pir xerab e, divê bê çareserîkirin. Min paşê çavê xwe ji torên civakî gerand û dît ku li çend cihên din jî heman rexne hatine kirin. Ne bes Yildiz Çakar, zêdepariya mirovên Kurdî/kurmancî dinvîsin heman rewşê de nin. Lewma jî ev pirsgirêkeke gelekî cidî ye.

Protagonîsta pirtûkê keçeke bi navê Lîsa ye û em hemû çîrokê bi devê Lîsayê guhdarî dikin. Lê derûnîya Lîsayê tevlihev e, gotinên wê jî her tim ji nav rastî, xewn û xeyalan de diçe tê. Loma jî meriv gelek caran pêşiyê fêm nake bê ka çi bûye lê paşê hêdî hêdî hinekî bêtirîn çîrok eşkere dibe. Her çi qasî pirtûk wekî du beşan hatibe cudakirin jî çîrok bi sê beşan pêk tê. Beşa yekemîn de keçeke biçûk bi heman gilî gotinên dubare sêbare sedbare ve qala çîrokên diya xwe, mala xwe, “jiyana berê a tekûz” dike. (Belê van dubareyan ez canzerî kirim, min çend caran kir ku hema pirtûkê nivî de bihelim.) Beşa duyemîn de keçik çavên xwe li nexweşxaneyekî ve dike û dibîne ku laşê wê tijî birînin. Hin kes alîkariya keçikê û xwişk, birayên wê dikin û bi awayekî nasnameyên nû, navê nû ji xwe re  peyda bikin. Edî navê protogonîsta me Lîsa ye, lê em ji nav wan gilî gotinên bê seroûber de fêm dikin ku kesayeta keçîkê bûye du parçe. Bi aliyekî Lîsa heye, aliyê din jî navê din/kesayeta din a wekî sîyekî daye li pey wê. Lîsa diçe li Stenbolê ku xwe ji destê dewleta dagirker xelas bike û heke rêyekî bibîne xwe bavêje li Avrupayê. Lê meyaser nabe, Lîsa li Stenbolê dimîne û dest bi jiyaneke nû dike. Roja yekemîn ku Lîsa tê li Stenbolê Abraham alîkariya wê dike ku ji xwe re jiyaneke ava bike lê helbet em fêm nakin; ev Abrahama kî ye, madem Kurd e çima navê wî Abraham e. Paşê em dibînin ku Abraham hûnermend e, xwedîyê atolyeyeke mezin e fêlan û bêvan. Lê bi rastî ev karektera te bibêjî ji fîlmeke Woody Ellen derketiye hatiye ku xwînêr bide qanîkirin ku “evîndarî êş û keser e”, “hêvî peyveke sexte/qelp e”, “hemû gerdûnê bes ji bona Lîsa şa nebe hevkariyê dike” û hew. Xwezila êdî cimaeta Kurdan xwe ji van gotinên klîşe û arabesk rizgar bike û çu girîngiyê nede van aforîzmayên eletewşî. Nexwe, beşa dawîn de Lîsa wekî tabloya Pablo Piccasoyî Guernicayê li nav sûkên Amedê de digere. Êdî hemû qiyamet pêk hatine, her tiştê xerab bûye, çu tiştekî Lîsa winda bike, ber bikeve, dilê xwe lê biêşîne nemaye. Lîsa wekî Guernîcayê bi parçe-pincik, bi cendekekî tijî birîn, bi dilekî şkestî li nav sûkên Amedê digere û ji derîyekî ve dikeve hundir ku Abîdeyê dibîne. Abîde navê Lîsayê yî rastî ye. Yanê Lîsa dîsa xwe hembêz dike, dibe yek, dibe “kesek”.

Belê min di derheqa sînemaya Îranê û romana Kurdî de (sînemaya bi zimanê Kurdî jî wiha ye) got ku naverok her tim bi babetên hardcore tê tijîkirin. Dibe ku bi awayekî mafdar bê gotin ku; yaw jixwe jiyana Kurdan, rewşa welêt, rewşa civata Kurdan tijî bûyerên hardcore in, çu tişteke asayî, xweş, aram nîn e lewma jî baş e ku nivîskar jî derheqa vê rewşa reş û tarî de binivîsin. Belê, rewşa heyî ev e. Jixwe ez jî nabêjim çima ev kes di derheqa rewşa heyî de dinvîsin lê ez dibêjim ma gelo çima ev kes bi wekî bûmên bêom xwe dane li ser banê hemasa heman çîrokê bi heman peyvan dilorînin! Ew kesê/a dibê ku ez pirtûkêkî dinivîsim, ez atmosferekî/dinyayekî bi gotinên xwe dihonim û çê dikim divê bikaribe êşê, keserê, vê rewşa reş û tarî bi awayekî hosteyanê, bi gotinên ne-klîşe û bandorkar ve vebêjin. Divê ew kesê/a vegotina vê êşê bi wekî peywîra xwe dibînin xwedîyê ziman, şêwaz û hişmendiyeke afirînêr bin. Heke ku serê xwîner bi heman ax û nalînên klîşe ve bên êşandin, xwendina pirtûkê jî bêyî serêşê kêrî çu tiştî nayê.

Dagirkerî, Loqim û Hêwirzeya Erdoxan

Haya her kesî ji mijara loqiman heye, jixwe Erdoxan bes ji bona vê mijarê derket li berî mîkrofonan. Wekî ku tê zanîn artêşa dagirker a Tirkan û endamên çeteya paramîlîter ya bi wekî “artêşa azad ya Suriyê” tê bi navkirin 18yê adarê de navenda Efrînê dagir kiribûn û ev yek li dinyaya Tirkan de bû wesîleya hin pîrozbahîyan. Bi rastî ev yek baş rave dike ku dagirkerî, mêtinkarî, faşizm bes bi wekî polîtikaya dewletê nayê ravekirin, ev yek bi wekî rewşeka derûnî û hişmendiyeke kokdar ji nav girseya Tirk de her heye. Wekî nimûne, gelek caran tê gotin ku dewlet faşîst e an jî siyaseta dewletê êdî bêtirîn ber bi faşîzmê ve diçe lê belê kesek nabêje ku faşîzm bi wekî rihekî, sekneka girseyî ji nav vê civakê de kokdar e. Bêguman ji civaka Tirkan de taybetmendiyeke faşîst her hebû. Ev rihê faşizan ji salên 90î pê de lap bi awayekî militanî şêwaz girtibû, te digo qey derketiye li sûkê ji xwedîyên xwe digeriya. Ew rewşa derûnî ya ku di salên 90î de sûk dagir kiribû, dagirkerî, mêtinkarî û faşîzm bi wekî teybetmendiyên xwe didît û bi vê şanaz dibû, veca 15ê Tirmehê de derket li sûkan, serî qut kir, mirov linç kir û çi derkeve li pêşiya wan tune kir. Ev rihê faşîzan, ev rewşa derûnî ya kokdar gengaz dike ku komek xwendekarên Tirk dagirkirina Efrînê bi belavkirina loqiman ve pîroz bikin.

Dagirkirina Efrînê ji bona Tirkan xaleka werçerxê ye. Lewre Erdoxan li hemberî hewlên “ewan” hîç tehemûl nake. Jixwe bi vê sedemê hevalên ku li zanîngeha Boxazîçîyê kirin ku wan ên dagira Efrînê pîroz dikin asteng bikin bi aliyê Erdoxan xwe ve bi wekî “terorîst” hatin pênasekirin û Erdoxan zûtirkê peywîr da dadgehên xwe ku ev hevalnan bên girtin.

Belê, Efrîn ji bona Tirkan xaleke werçerxê ye. Bi qewla Erdoxan ve “vejînê dest pê kiriye!”

Erdoxan bi awayekî eşkere dibê ku Efrîn ji bona dahatûya Tirkbûnê mijareke hebûn nebûnê ye. Bi van sedeman banga hevalên ji zanîngeha Boxazîçîyê gelekî girîng e ku van hevalan di van rojên gelemperîya mirovan ketine di bin bandora tirkseka kûr de bi dirûşma ku dibê “loqimên (pîrozbahiya) dagirkerî, tevkujîyê nabe!” ve li hemberî vê bêndengiya rezîl serî hildan. Wateya vê bangewazîyê pir girîng û gewre ye. Gewrebûna vê bangewaziyê tirs kire ji dilê Erdoxan. 

Serdema ku şerê emperyalîst î yekemîn ji nû ve dest pê kiribû heya ku “sosyalîstên” Almanan di meclîsê de raya xwe ji bona erêkirina bûtçeya şêr a Almanyayê didan, Karl Lîebknecht bi tenê serê xwe li hemberî her kesî ew meclîs terk kir. Wateya vê kirina Karl Lîebnecht çi be, wateya bangawaziya hevalên me jî ew e. 

Wekî ku 18 sibatê sala 1943’yan de dema ku Nazîyan dinya dabûn li ber gef gura xwe, werankarî dikirin, Sophie Schol û hevalên wê li zanîngeha Munîhê bi bangewaziya xwe bandora tirsê şkestandibûn, hevalên me jî li zanîngeha Boxazîçîyê heman yek kirin. 

Wekî ku Mazlûm Doxan û rêhevalên wî li zindana Amedê de desthilatdariya tirsê şkestandin û bi bilindkirina dengê xwe serdemeka nû dan dest pêkirin, bangewaziya hevalên me jî bi heman sedemê girîng e. Sedema ku vê bangewaziyê bi wekî nimûneyên me dabûn girîng dike ew e ku van hevalnan di vê serdema ku bêdengî bi wekî rêgezekî hatiye pêjirandin, li ber desthilatdariya tirsê her kesî xwe kerr û lal kiriye de van hevalan bi wêrekî gotine ku “ez li vir im, li hemberî zilmê disekinim!” Jixwe a ku Erdoxan jê ditirse jî ev yek e. Erdoxan û pergala ku bi hebûna Erdoxan ve dirûv girtiye baş dizane ku heke li zanîngeha Boxazîçîyê, ku bi wekî navenda mêtinkariyê li Stenbolê ev bangewaziya mezintir bibe, ew tişka ku em jê re dibên “serhildan” ew e koka Erdoxan jî vê pergalê jî bibîne.

Divê em ji vê bangewaziyê xwedî derkevin û wê bilintir bikin. Erdoxan çi qasî bike ku bibiryarî vê bangewaziyê bifetisîne divê em jî bi heman biryardariyê vê bangewaziyê bilinditir bikin. A ku Tirkbûnê ji agirê wê xwe de bişewitîne ev bangewazî ye ku li navenda Tirkbûnê de hatiye bilindkirin. Vê bangewaziyê bilindtir bike! Ji hevalên ku ev wêrekîya kirine xwedî derkeve! 

Колобок - Kilorik

https://youtu.be/9M286oRxFxs 

Ji bona Medîşana Xwîşk,
ku strana me yek e; "Take me home
Take me home where I belong"

Hebûye tunebûye rojekî ji wan rojên hane, kalek û pîreka hêjar hebûne. Her ku rojan didan li pey hevdu diçûn, hejariya wan jî çargavkî dida pey. Ev rewş wisa çû heya ku di kulînê de ji dermanan ra be jî piçek xwarin nema.

Rojekî kale ji pîrê re dibêje;hema ji me ra kilorekî bipijîne pirêcan, ez dibêm heke tu depika nîn darojî û tûr torban baş daşînî te bikaribî têra xwe ar peyda bikî.

Pîrê pêşa xwe hildide, xwe tev girê dide; depikê nîn dadiroje û tûr torban dadişîne qasî du çengan ar peyda dibe. Bi wî arî hevîrekî baş hasil dike û hinek jî ji tovaka di binê sîtilê de mayî dixe nav,givrikeka gilovera behnxweş çê dike.
Paşê jî bi du gonî çar tepikan kûrê daydine, tendûra xwe dadide, agir alaf li ser hevdu re diavêjin û tendûr geş dibe.
kilora xwe bi rûne nîvişkî di tendûrê de dipehte.
Kilora xwe ya xweşbehn û rûgeş dide li ber bace ku sar bibe.

Lê kilora biçûk, dema çav bi bedewiya baxçe, mergên bi gul û çîçekan xemilandî dibe hema dibê 'leeeep!' di bacê de li ser şêmîgê li wir re li sîvderê...û dipeke li ser rê.

Tilol dibe diçe û diçe lê ji nişka va rastî kêrgûşkekî tê.

"Ez ê te biavêjim gepa xwe bixwim kilora biçûk" dibê Kêrgûşk.

Kilor dibê " wisa neke çelengê canê
ez ê ji te re bibêjim strana hanê"

"Baş e, de bibêje!"
Han ji te re;"Ez ji depikê nîn hatim darojtin
Û ji tûr torban hatim daşandin
Û di tendûrê de hatim pijandin
Ji kalko revîm
Ji pîrkê revîm.
Ez ê ji te jî;
Ha vê lehzê birevim!"

Kilora biçûk tilol bû çû çû çû ji nişka va rastî gurekî hat.

" Ez ê te bikim çûmekî biavêjim di binê kovika diranê xwe" dibê Guro

" Wisa neke birayê min, dilkeviro!
ka ez ji dewsê ji te ra stranekî bibêjim" dibê kilor.

"Baş e, de bibêje!"
Han ji te re; Ez ji depikê nîn hatim darojtin
Û ji tûr torban hatim daşandin
Û di tendûrê de hatim pijandin
Ji kalko revîm
Ji pîrkê revîm.
Ez ê ji te jî;
Ha vê lehzê birevim!"
Kilor tilol bû, çû û çû ji nişka va rastî hirçekî hat.

"Ez ê te biavêjim gepa xwe daqûltînim" got Hirço

"Wisa neke birakê hirçî rûpirço!
Ka ez ji te re dewsê stranekî bibêjim"

"Baş e, de bibêje!"
Han ji te re; Ez ji depikê nîn hatim darojtin
Û ji tûr torban hatim daşandin
Û di tendûrê de hatim pijandin
Ji kalko revîm
Ji pîrkê revîm.
Ez ê ji te jî;
Ha vê lehzê birevim!"
Kilora biçûk tilol bû pekiya û çû heya ku ji nişka va rastî rovîyekî hat.

"Ez ê hema te bixwim kilora biçûk" got Rovîyê"

"Wisa neke rovîkê, min nexe binê kovikê
Ka ez ji te re dewsê sitranekî bibêjim"

"Baş e, de bibêje!"
Han ji te re; Ez ji depikê nîn hatim darojtin
Û ji tûr torban hatim daşandin
Û di tendûrê de hatim pijandin
Ji kalko revîm
Ji pîrkê revîm.
Ez ê ji te jî;
Ha vê lehzê birevim!"
Rovîyê got; ax çi straneka xweş, lê mixabin nikarim baş bibhîsim.

"Kilorê, kilora ez jê re bengî
Ka were li ser vî zimanî
Ku careka din jî bibhîsim wî dengî."

Kilora biçûk hilperikiye li ser zimanê Rovîyê.
heeem! deng vedaye gepa wê.

Kerê kundir kot kot kot
Ev bû min ji we ra got.

Ji zimanê orjînal, Rusî lê bi alîkariya wergera Îngîlîzî ve hatiye wergerandin.

Gelek varyasyonên vê çîrokê henin, heya di nav Almanan de jî çîrokeka navdar e. Lê li nav varyasyonan de cudahiyên ew qas berbiçav jî tunin. Min çend varyasyonên wê xwendin lê varyasyona pîrika heval û mamosteya xwe vergerand. Ji ber ku pîrik in çavkaniyên herî payebilind-bi min, bi "wan jinên han"-

Bi alîkariya Natayê.

спасибо дорогая Соседка Natuşka 

Bo Xwîşkên Min û Sarê Çend Şîret

Em îro li dora maseya xwe ya sor kom bûne. Ez û Sarê. Sarê neynûkên xwe kesk boyax kirine îro. Dibêjim; keçe beqa li ser neynûkên te de rî ne, ew tirqe tirq dike dikene. Ez qurbana kenê te Sarê, te dî divê em van rojan çend karên rast, baş bikin ha! Bi navê Xwedê ez xwe bi wekî teralên bexdayê hest dikim. Sarê vedike ji deftera xwe ya qirêj wergereka xwe ya nû dixwîne. Tûj dibim ji nava çavên wê dinêrim; ka were em îşev çend şîretan bidin xwîşkên xwe da! Hela binêr e ji ber nêrînên tejî tûjeyên wê serdemê perîşan bûne. Bi ken û fen dibê; ha pêxembertî ji me kêm ma ne wisa?

Na lê, bes çend gotinên dilnizm… De bila wisa be, ka dest pê bike;

1-      Ey xwîşka min a ji hemzayendên xwe re kul ji serdestên xwe re gul; çu carî bo tiştên ne sûc û gunehê te ye lêborînê nexwaze. Xwe bi wekî berpirsiyarê her tiştî nebîne. Tu bi aliyê Xwedê ve bo ku her derê paqij bikî, zikê her kesî têr bikî, dilê her kesî xweş bikî nehatiyî berpirsiyarkirin. Berpirsiyariya her yek mirovê din çi be a te jî ew e. Xwe bi wekî berpirsiyar û sûcdarê her tiştî nebîne.

2-      Ey xwîşka min a bindest;  gava tu biryareka xwe tînî ziman tu carî neçar nîn î ku xwe ji hewceyê zêdetir vebêji. Ne mecbûrî ku biryara xwe bi gotinên wekî “ji ber ku”, “çimkî”, lewma jî” ve palpişt bikî. Dibe ku biryara te ne biqailane be jî, dibe ku çu sedemeke te ya baş nîn be jî lê heke te ev biryar da be temam e.

3-      Ey xwîşka min a ketiye wê xeyalê ku şaîrekî hoste çend helbestan jî bona çav û birûyên wê binvîse; her mirov bi kar û kirinên xwe serpilind dibe, xwe wiha bi temam, bi serkeftî hest dike. Tu ne bûkika destê hin kesên din î! Dilê xwe nevêje dek û dolabên çanda mêrane ya behna genî û fêlbazîyê jê tê. Hûnera çanda mêrane nêçîrvanîya bejn bala te û mezinkirina “ez” a wan xwe ye. Qudreta gotinê hilde ji destê xwe!

4-      Ey xwîşka min a ku bindestî û dilnizmîyê heman yek dizane; li vê meydana ku erd û ezman bi ayîna mêrane, bi senfonîya “ez!, ez! ,dîsa ez!”ê ve hildiweşe hîç wateya gotinên te yên şermok nîn in. Bila çu carî hevokên te wiha dest pê nekin “li gorî zanîna min”, “wekî ez dizanim”, “dibe ku şaş bim lê.” Gotinên nazik ji bo guhên fêmdar in!

5-      Ey xwîşka min a çavên xwe kutaye milyaketbûne, bê rave, bê şîrove û rasterast bibêje “NA” Çu carî hêza “na” ya delal ji bîr nekî! “Na” peyveke wisa giranbiha ye ku dikare bi yek dengê xwe ve rêyan bigire û rêyên nû, şîn û xweş jî veke… Belê tu bi wekî keseka divê tim bi rûgeşî, bi kubarî, bi xweşî xeberdî hatî mezinkirin û bo te hîç hêsa nîn e ku tu rasterast bibêjî ;na! Lê heya ku tu gotina “na” yê fêr nebî, hîç qîmetê “belê” yên te jî namîne. Tu carî ji bîrneke ku mafê milyaketan î hilbijartinê nîn e, vîn a wan nîn e, ew bes bi wekî robotên îlahî hatine afirandin. Tu milyaket nîn î ku her tim her tiştî bipejirinî, qîmetê xwe bizanibe!

6-      Ey xwîşka min a hê ku dev lêvên xwe qurmiçandiye rû jê nemaye, Facebook, Instagram, Twitter û hemû ew torên dinên civakî amûreke çanda desthilatdar e. Çanda mêrane ya ku jinan bi wekî goşt, laş, bedenên dibîne û li gorî hewceyên xwe dîzaynd dike bi rêya van torên civakî destê xwe lap bihêztir dike. Tu jî bi wekî hezaran jinên din porê xwe ve dikî, lêven xwe diqurçimînî, memikên xwe zop dikî, nava xwe hildikişînî zikê xwe û pozan didî, tu jî bedena xwe bi terazîya çanda mêraneya tecawuzê ve dipîvî, neke! Tu bi por, lêv, çav, xeyal, hest, fikr û zanîna xwe ve tu yî. Ne kes dikare bibe tu, ne jî tu dikarî ji xwe derkevî bibî yek ji wan ên din. Bi neynîka serdestan, bi rûyê xwe nenêre, qîmetê xwe bi terazîya wan nepîve, bejna xwe neke amûra çanda mêrane a tecawuzê. Hemû bedena xwe, qertîşên li ser pişta destên xwe, çend kîlo bezê li ser zikê xwe jî hez bike. Yanê bi çavên çanda mêrane xwe nepîve û li hemberî hemzayendên xwe nekeve pêşbirka qaşo bedewbûnê. 

Rasthatineke Dîrokî

Bo Bekirê Apê Skeptical.. 

Şev nîvê şevê, derva xuşe xuşa baranê ye. Li dora xwe dinêr e, bi şûşeya ji destê xwe dilîze, dengên biyanî, zimanên nû, ken û qerebalixî... Ji nav re peyvek wekî golikek çawa ji nav hemû garanê de dayîka xwe tê derxe, wisa tê dikeve guhê wê.

-from Kurdistan!

Hi kurdistan! Yekî go kurdistan! Vedigere û  ew! Çend sal derbasbûne piştî hevdu dîtina dawîn? Xêncî ji wê rastî hevdu hatina li ser pîyan, li bintara wê deşta germ... Dibe ku 6 sal! Ne ew qas dirêj, lê ji bona tevyiya emrê me têra xwe direj.

+ Wey qaçax dêmeg xwîna te bajarên sar dikşîne he?

- Xwîna te jî min! Karê li vir çi ye? Te xêr e tu bi navê xwedê, ja çima xeberê nadî hîç nebe.

+ Errik! Keçê tu kinyê we wiha romantîk bûyî, yanê anegorî te em bi tesadûfî li vê bara Almanan rastî hevdu hatin he? Peyyy ma hîç haya te ji stalkkirinê nîn e!

-Min di wergerekî de dewsa peyva "stalk" ê "xwe telandin" bi kar anî...

+Baş e, lê hemasa nabe ne wisa?

-Na!

+Te temaşe kir?

-Çi?

+ The Teory of Everything! Stephan Hawking mir ya, wisa hate ji bîra min.

-Belê, lê min bi dewsa teorîya her tiştî, bes bi teorîya jineka jiyana xwe qurbana mêrekî zêde baqil, jîr lê nexweş kiriye dît. Jane wekî rahibe Terresayê bi salan xizmeta Stephan dike, û bi tevayî ya fîlmê de xwe kuştine ku çawa temaşevanan îkna bikin ka gelo çawa ji hevdu hez dikin, Janê bi dilî xizmeta Stephan dikir û hev! Bi rastî Stephan wekî kula xwedê li serê Janê de ket! Dema Stephan got; ez nexweş im ez ê navbera 2 salan de bimirim, heke Janê terka wî bida îcar jî niha her kesî bi yek dengî Jane sûcdar dikir. Jinika belengaz çi bike, xwedê zanê niha go; hema ez ê xîzmeta ev î navdar bikim çima mêrekî vexwe û min bikute xerabtir e!

+ Hîç ji bîra min neçû; te dîsa bi şeveka wiha nîv-serxoşî de gotibû; jiyan di navbera çend xerabîyan de hilbijartina ya ku çêtir e. Tu hemasa wiha dikî, tespîtên net, eşkere, dibe ku sekter... Pîîî keçê berra teze hate ji bîra min, spas ji bo wan pirtûkan. Bi rastî wî hevalê rojhilatî got te ji bona min wekî diyarî pey xwe hîştine lê gava çavên min ji du pirtûkên Dîdem Madakê ketin ez şaş metel mam. Yaw tu ji darê dinyayê de Dîdem Madakê jî dixwînî qey! Hahah te li amfîya jorîn carekî bi pozbilindî gotibû; Dîdem Madak'ın östorojen oranı yüksek şiirleri!

- Ew pirtûk ne bi taybetî ji bona te bûn. Tu dizanî ez ji barê giran zehf behnteng dibim, min got bila çente piçekî sivik bibe. Dîdem Madak wekî keçikeke ku dilê xwe ji dê bavê xwe kiribe dinvîse. Wekî keçikeka li hemberî jiyanê ingirî be, dilê xwe jê kirîbe. Min dereng fem kir; be ka çima fîlmên meriv herî zêde jê ditirse bi keçikên biçûk yên dêrekî spî xwe kirine û teqes dilê xwe ji hin kesan kirine ve tên kişandin.

+  Bi min te herî zêde ji vê derê hez kirîye, ka bise ji te re bibêjim; "Vasiyetim olsun/ en güçlülerinden seçsinler beni taşıyacak olanları/ yükleri ağırlaşsın diye/ tepineceğim o tabunun içinde."

-  Te jî "Dalgınlığınıza gelmek istiyorum/ ve kaybolmak o dalgınlıkta..."

+Pîîî keçê em jî wekî du Kurdên çiyayî hevdu dibînin lê te bibêji ji fîlmeke Woody Allen derketine, helbest xwendin felan... Welleh min xwe şerm kir!

-Ha tu min qayîlî parodîya fîlmeka wiha dibînî lê bi xwe şerm dikî he?

+ Na, na! Herî zêde ji te şerm dikim. Te dîsa gotibû; yên herî zehlê min jê diçin ew in ku "li welatê xwe wekî turîstan" tev digerin.

-Te jî gotibû; lê êdî her kes li her derê wekî tûrîstan nin! Yanê çi'zam êdî pitikên di nav qundaxê de jî dema kamerayê dibînin poz didin. Lê êdî hindurê serê me hemûyan de kamera hebin û em bikin nekin her tim pozan bidin, wekî tûristan tev bigerin?

+ Waa navê xwedê carna ez jî "gotinên ji nav Quranê de dikim" ha! Ez hê jî li ser gotina xwe me heya bi vê fikrê senaryoyeke xweş jî dibe ku bê nivisîn.

-Ji kerema xwe behsa senaryo, sînemayê felan neke law! Ma ne porê te xelek e, ne jî gihara te heye ka gelo bi vî qilixê te "halkların sinemasi" derdikeve?

+ Ha îşev konsepta te ya sînemayê îlleh horror e he?

-Hhahhaha lawo hela bibîne ber çavên xwe, halklarin sînemacisîyek kameraya xwe hildide û çend hevalên xwe yên wekî hobîyeke part-time dostanîya Kurdan dikin jî dicivîne li dora xwe û fîlmeke di derheqa vê mijarê de dikşîne.

+ Hahahhah xwedê îmana te kamil neke inşellah, tu hemasa rûyê min wiha geş bikî!

-Ka were em hinekî jî tevli sohbeta wan canik, camêran bin. Jixwe dem heye bona sohbetên dirêj ne?

Nîşe: Bi destûra wî, min ev xeberdan nivisîn.

8ê Adarê Li Berlînê

Dîroka Berlînê ecêw e. Hemû îdeolojiyên şêwaz dane dinyaya niha li vê derê hatine nîqaşkirin, li vê derê xurt bûne an jî hatine fetisandin. Lewma helbestkareka Hindî dibê;

“Ey bajarê qaçaxan/Ey stargeha hosteyên tenêtiyê/ Ey bajarê ew şoreşvanên ji serê wan de hezar rovî/ku bi her boçikê xeyalekî şîn dikin/te ku ew serxoşên devgenî hembez kirin/Min jî hez bike, min jî hembêz bike”

Tevgera çepgir her tim li Berlînê xurt bûye. Her çi qasî êdî utopyayên mirovan hilweşiyabin jî, gelek rêxistinên cihê cihê hê jî li vir birêxistinkirî nin. Wekî mînak, li seranserê Almanyayê bi tenê li herema Berlînê zewaca hevzayendî fermî ye û heya serokê şaredariya Berlînê xwe jî gay e. Lewma jî rêxistinên LGBTÎ jî li vê derê şên in, çimkî li her dera dinyayê gelek kes tên li vir dizewicin û dijîn.

Çalakiya îsal ji Ubahna Schlesisches Tor’ê dest pê kir heya Oranien Strasseyê bi axaftin, meş û sloganan ve berdevam kir. Li Oranien Strasseyê piştî çalakiyê muzik û govendê heya nîvê şevê berdevam kir paşê baraneka wisa kire guşeguş ku milet wekî çêlikên mişkan belav bû. Li gorî kixaza belavkiribûn li ser navê Jinên hemû Kurdistanê kes nîn bû (navê min kixazê de nîn bû) lê jinên Kurd komên wekî Tevgera jinên Êzîdî, Jinên ji Rojhilatê, Jinên Ciwanên Azad û JXK Berlîn, Jinên PYDyî, Jinên HDK yî beşdarî çalakiyê bûn.

Welhasil, bernameya 8ê Adarê de du komên gelekî çalak hebûn yek; tevgera LGBTÎ a din jî hûn texmîn bikin? Li seranserê meydanê bi hezar cureyî alên rêxistinên Kurdan ve xemilandî bûn. Ew qas zêde al, nav, reng, xêlî hebûn ku bi rastî hevaleka Alman vegeriya yek bi yek wateya wan navan ji min pirsî û bi şermana ava rûyê min çû erdê. Yaw ez ji ku bizanibim her roj naveke nû, aleka nû derdixin. Bi xwedê hafiza mine w qasî xurt nîn e.

Ji nav komîteya jinên bername lidarxistî de nûnerên ji çawirdora dinyayê hebûn. Jineke Polonyayî di derheqa rewşa jinên welatê xwe de xeber da. Her hevoka wê bi “fucking Polish state” ve dest pê dikir, ji ber ku jinên li wir bona “mafê zarok hildanê” ditêkoşin. Mafê jinan î li ser laşê wan xwe bi aliyê dewletê ve hatiye desteserkirin.

Malala’ya Pakîstanî derket li ser dîkê û got; li welatê min, li Pakîstanê mafê hemû mirovan, bi taybetî jî mafên jinan bi aliyê fundetalîzmê ve hatiye desteserkirin. Dawiya xeberdana xwe bi slogana Kurdan ya herî berbelav “jin jiyan azadî” yê ve anî.

Jinek ji komîteyê derket li ser dîkê, bi “silav hevalno” ve dest pê kir, nîv saetî tirkî xeberda û bi “bijî bijî” yê ve qedand.

Gorî biryara komîteya bernameyê çu mêr tevli meşa jinan nedibûn. Lê êdî Kurdan pîşeyekî nû afirandin e; beşdartiya çalakiyan! Mirovên vê yekê ji xwe re wekî pîşeyekî hildibijêrin, alayekî/bendeki/hin xêlî felan didin destê xwe û tevli her çalakiyê dibin. HÎÎÎÎÇ xema wan nîn e ka bê gelo ev çalakiya bona çi, bi çi armancê hatiye lidarxistin û wateya alaya ji destê min de çi ye.

Ji serê min de hezar fikr, rexne, gilî gotin dihat diçûn; belê ev mijareka piralî û cidî ye. Divê pêşiyê dîroka tevgera kurdan û bandora wê ya li ser gel bê zanîn. Paşê çanda mêrtiyê bi awayekî baş bê tespîtkirin û gorî têkiliya van yekan, bi awayekî sosyolojîk raveya vê yekê bê kirin û hew…

Li vî welatê xerîbistanê yekem car bû ku yekê ji milê min girt, ez vegeriyam jineke ji Kurdistanê. Me silav da hevdu û vegeriya j imin re got; ay bizim kiroları görüyor musun, anonsa rağmen illa yürüyüşe katılacaklar!

Sekin im. Rûyê min pêşiyê sor paşê mor paşê jî spîçolkî bû! Min kir hema ez bibêm; hayna “bizim kiroyan” dêv de rî ye! Hûn hema layîqî hev in!

Lê bêdeng mam. Vegeriyam dîsa li hindurê serê xwe; em ne civak in. Em kom in, giruh in. Wekî hucreyeka bi kansêrî, bêhna genî ji me tê. Aliyê dagirkeran, mêtingehkaran, milkar û ol ve hatine parçe parçekirin.

Jinika kêleka wê jî dest bi gilî gazinan kir û got; yaw te bibêjî roja jinan nîn e lê cejneka Kurdan e. Çima ev qasî zêde sloganên Kurdî tên avêtin (navê xwedê xêncî jin jiyan azadî û bijî berxwedana ypjê çu sloganên kurdî nîn bûn) min jî got; bila tevgerên tirkan jî tevli bernameyê bibûna û sloganên xwe biavêtana ma hineka pêşiya we girtî ye? Sar bû rûye min niherî. (peyyy ja terese qey go ez tirk im ha) Îcar jî got; ez xwe ji kurd im felan. Min jî bersîv da; ok.

Li gor birhatinên gelek kesan çalakiya îsal zêde xweş nîn bûye lê par çalakiyeka şêntir hebûye felan lê de hemasa tiştên wiha dibêjin. Belê, to make long and sad story short çalaki bi vî rengî derbas bû. 

 

Çîrokek ji bona wê roja dawîn

Serê sibê şev de dilê wê mîna perperokeka qêj dipirpitî. Nizanibû ka pêşiyê çi bike, destê xwe bavêje li ku derê, kîjan kixaz defterên xwe bivicîne hev. Saetan wekî golikên dane mozan da bûn pey hevdu. Nîvro şunda, saet 2 ye niha, tam zemane çûyîne. Maşîna sora kefikî ber bî diyarên “wir” ve tê.

-Te dîsa xatirê xwe ji tu kesî nexwest. Kenekî sar ve, çavên xwe kirin ber xwe, ji devê çenteyê xwe yî diryayî girt.

Hê ku hin zeman heye revî çû deve xwe mîna karên teze hatine xweydanê da ber muslixê kanîyê. Boçika por, pastî, devê mile faykê wê pê de şil bû. Tişte nake. Diçî, rê xweş e, rê û çûyîn xweş e.

-Te wisa jiber kiribû çimkî hemû romanên nebaş bi pesndayina rê û çûyinê ve dest pê dikin.

Ji hoperlorê dengekî bilind, hukimdar du caran pey hevdu navê wê kir. Go divê bê odeya birêveber. Tirseka giran ket ji dil. Ma ne destûra wê jî heye, erebeya sor jî tê, bê gelo çima? Bi awayekî cangiran, tirsetirs, hêdîka ket li hindûrê oda birêvebir. Pêşiyê mîna kêrguşkeke ber kêrê ji dora xwe niherî paşê go: sanırım beni çağırdınız, buyurun efendim?

-Ja “sanırım” he! Tu hê jî bi ve gotinê ve dixwazî bi awayekî sembolik ve be jî wî navî hilnedî ser xwe. Lê belê xanima min a delal, heke bi tenê carekî be jî dema bangî te kirin û te jî bersîv da êdî ew navê te ye. Wisa lîstikên biçûk yên ji serê xwe ve bes dikarî xwe bixapinî.

Karmendê ziktirşî devedevî 45 salî li cihê xwe ra bû. Ji nav tomara kixazan de dosyayeke şîn derxist da ji destê te. Bi awayekî ken û fen got; ee dawiya van rojên te yên reş jî hat. Edî mafê te heye ku ji nav çar diwarên vê derê derkevî herî. Ez çima derewan bikim, bi rastî min hîç bawer nedikir ku tu di ezmûnê de ev qasî serkeftî bibî. Êdî ji bona te jiyaneke nû û çêtir dest pê dike. Ez te bi dil û can pîroz dikim. Ji cihê xwe cik ra bûyî, keniyayî û te spasiyên xwe yên herî nazik û sar bi awayekî profesyonel peşkeş kirin.

“Xewneka reş. Ji bona perperokeke li hundirê fanûsa cam de hepsbûyî dinya xwe xewneke reş e.”

-Ji nişke ve te navê xwe dît. Mîna kirasekî spî yî nermokî hat û hemû laşê te yî zerik pêça. Esther Greenwood! Ez Esther im. Gava min navê xwe danî, Adem û Rebbîyê wî ji nav baxçeyên bihûştê de, di bin darên Tekvînê de qulofîska runiştin. Rojên berê wekî xewnereşkan li pey namînin. Destên reşayîyê ji nav nivcîtiya zanînê de, sînorên laşê mirov de, kêmasîyên fêmdariyê de, nemimkûniya hezkirinê de, bêwateyî ya hebûnê de dora Estherê digire. Erê carna, carna gava ew hinek êgir bidize ji ber tendûra xwedê, pirtikên xwedêtiyê difurin ji ber tîrojên çavên wê.

Koro:   Bi navekî dizî çend lehzeyan xwedêtî.

            Bike melhema hebûna xwe ya gincirî.

            Derî pencereyên rastiyê j’ev dikevin;

            Carpe mortem! 

https://youtu.be/VLVtIbfQtEw

Pirtûka Rohat Alakom a bi navê “Li Kurdistanê Hêzeke Nûh/JINÊN KURD" de Jin (2)

Rohat Alakom di pêşgotina pirtûkê de dibêje ku; “iro rewşa jinan, maf û azadîyên wan, tevger û têkoşîna jinan li her welatî bûne babêta lêkolînên fireh, bêhejmar berhem tên amade kirin û lêkolîn tên çêkirin, hemû ev karan çawa em dibînin beşeke xebatên zanistî-lêkolînên jinan (women’s studies) pêk anîne.”  Berdevamiya van hevokan de meriv fem dike ku birêz Alakom vê xebata xwe jî wekî nûmûneyeke xebat/karên jinan (women’s studies) dibîne. Belê bi rastî jî, ne bi tenê jiyan,maf û têkoşîna Jinên Kurd, hemû mijarên di derheqa Kurdan de, zimanê Kurdan xwe û heya dîroka Kurdîstanê jî bi hêviya lêkolîn û nivisînê nin. Lê ji kirinê xweştir tiştek hebe ew jî teqes kirina rast û qenc e. Wekî mînak, di derheqa dîroka Kurdistanê de jî bi hezaran xebatên heya niha hatine kirin henin lê zêdepariya wan bi destê dijminên Kurdan ve û gorî hişmendî û berjewendîyên wan hatine kirin. Lewma jî her çi qasî bi aliyê tesnîfkirinê ve meriv van xebatan jî wekî “xebatên di derheqa dîroka Kurd/Kurdistanê” bi nav bike jî, wate û pênaseya van xebatan gorî îdeolojî û armanca kesan yekser ferq dike. Wekî vê her çi qasî gelek xebatên di derheqa jiyan, maf û dîroka tevgera jinan de hebin jî zêdepariya van xebatan bi hişmendîyeka pederşah ve û gorî nirxên pederşahiyê hatine kirin.

Lê gelo “Li Kurdistanê Hêzeke Nûh/JINÊN KURD ji nav xebatên jinan de çi îfade dike?

Ji çaxên qedîm pê ve mirovan tim zanibû ku hêza/erka binavkirinê rasterast di derheqa pênasînê de ye û desthilatdarîyeka xurt dide xwedîyê navan. Lewre xwedîyê navan gorî hewce yên xwe, hişmendî û berjewendîyên xwe navan belav dike. Li nav xebatên jinan de jî binavkirin û pênaseya jinan a bi aliyê mêran/çanda pederşah ve hatiye kirin cihekî girîng digire. Li çawirdora dinyayê xebat û rexneyên tevgera jinan dike ku, gotîn, îfade û pênaseyên jinan gorî hişmendî û berjewendîyên çanda pederşah pênase dikin îfşa bike û ji dewsa van ên desthilatdariya pederşahiyê bihêztir û domdartir dikin zimanekî nû biafirîne.

Ji bona bikaribim mabesta xwe bi awayekî zelaltir rave bikim dixwazim pêşiyê heman mijarê bi nasnameyên Tirktî û Kurdtîyê ve rave bikim. Jixwe di hemû şêweyên desthilatdariyê de rewş kêmzêde wekî hevdu ye. Wekî vê gorî hişmendîya desthilatar a li Tirkiyeyê Kurdbûn kêmasîyek, qusureka mezin e. Lewre Kurd her çi qasî xwe ji taybetmendîyên wekî “kurdbûn” tên nîşandayin rizgar bikin yanê her çi qasî bişibin Tirkan/Tirktiye ew qasî hêjatir, meqbultir dibin. Bi aliyê desthilatdaran ve tên qebulkirin. Ev yek wiha ye ji ber ku nav û pênasîna Kurdbûnê bi aliyê dijminên Kurdan ve tê daynîn. Wekî vê ji dîroka nivisî pê ve mêran bi hezaran caran tarîfa “jintîya meqbûl” daye, her dîn, îdeolojî, heya her “serokî” gorî xwe pênaseyên jinbûnê kirine. Carna ev pênaseyan yekser ji devê pêxember,şêx an jî serokekî wekî qanûn/rêgezekî hatine kirin lê gelek caran jî bi rêya wêje,hûner,muzikê ve bi awayekî “estetîk” jin bi aliyê mêran ve hatine “perwerdekirin” û pênasekirin. Xebateka bi îddaya tevkarîya kar/xebatên jinan (women’s studies) ve tê amadekirin divê hîç nebe, binavkirin û pênaseyên çanda mêrtîyê bi kar neynin an jî li nav nîşaneka dunikê de bi awayekî rexneyî bi kar bibin.

De ka werin em vegerin li ser pênasîna jinan a di pirtûka birêz Alakom de;

“Şeref xan di şerefnameyê de, vê jina Kurd wek ‘jineke mêrxas û egid’ bi nav dike” (rpl:33)

“Ev xanima Kurd wek mêran di rêvebirina kar de xwedî kabîlîyetekî bû” (rpl:34)

“Canfidayî, mêrxasî û cengawerîya jinên Kurd wusan ji bala medya cîhanê kişandiye ser xwe” (rpl:74)

“Adîlexanim jineke bi cesaret, zana, keçebav û xwedî otorite bûye.” (rpl:85)

“…. Jineke bi navê Na’a Nêr mêrxasî û egîtîke mezin nîşan dide, bi xwe çekçêkir (silahçêkir) bûye, li dijî hêzên Ingîliz şer kirîye. Çawa tê zanîn peyva “nêr” ji bo hebûnên wekî mêran tê bi kar anîn, ew wek mêran bûye…”

Bi sedan îfade û gotinên mêrane di pirtûkê de cih girtine lê bi dayina bi tenê çar mînakan ve meriv dikare rasterast bibine ku “mêr-xas” peyveka yekser pesna mêrtiyê dide, ji bona jinan tê bi kar anîn. Her desthilatdarî komên ji bin destê xwe de  gorî norm/nirxên xwe dinirxîne . Çawa ku gorî Tirktiyê divê Kurd û welatê Kurdan tim gorî berjewendîyên Tirkan bên nirxandin û Kurdê herî meqbûl jî ew ên xwe dişibînin/dixwezin bişibin Tirktiyê bin, wekî vê çanda mêrtiyê jî jinbûna meqbûl gorî berjwendiyên xwe pênase dike. Gorî çanda mêrtiyê jî jin divê tim di bin kontrola mêrtiyê de bin lê heke kêm caran çend kesên bi awayekî desthilatdarî destxistî  hebin wan jî wekî “xasên mêran”, “kesên dişibin mêran” pênase dikin. Heke jinek bişibe jinan/jintiyê divê newêrek, bindest û belengaz be, ji ber ku jin di bin desthilatdariya mêran de wiha tên pênasekirin û neçar dimînin ku wiha bin. Lê belê carna nav jinan de jî kesên “wekî mêran”, “mêrxas” derdikevin!

Wekî vê, gorî çanda mêrtiyê bedena jinan bi tenê ji bona hebûna zarokê malzarok ye lê belê nijad/kok ji bêv tê. Lewma jî gava keçikek gorî nirxên civaka pederşah werêk,serxwe, xwebawer be jê re dibên “qîza bavê xwe” yanê dîsa pênaseya jinê li mezinkirina mêr/bav ve pêkan dibe.

Birêz Alakom hemû gotin, pênase û binavkirinên civaka pederşah bê rexne dubare kiriye. Wekî mînak bi tevahiya pirtûkê de zewaca jinan wekî “qîz dayîn, qîz xwastin, ji xwe re wekî jin hildan/birin” tê pênasekirin. Lewre civaka pederşah jinan wekî kes/xwedîyê îradeyê bi nav nake û jixwe zewaca jinan jî bi dest û destûra bav,bira, mam an jî mêrekî desteser ve tê kirin.

Hemû kod, tabû (bestel) û edetên çanda pederşah bi her rave û gotinê ve cardin hatine dûbarekirin.

“Carina jî xortek bi keçekê re hevaltîyê dike, keçanîya wê xirab dike, paşê jî li wê xweyî dernakeve,…” (rpl: 27) 

Wekî bi awayekî eşkere tê dîtin ku ew bestela dibê ku divê jin zayendîtiya xwe ji ser navê “şerefa” mêrên mala “bavê” xwe biparêze. Heya ku bi destûra mêrên malbatê nîn be kesekî re nezewice û heya divê çu carî hay ji potansîyela xwe ya zayenditî nîn be. Wekî hemû civakên din yên pederşah civaka Kurdan jî li ser navê “keçanîyê” gelek jinan dikûjê, zêdepariya keçikên Kurd bi zaroktiya xwe pê de bi gelek awayan bi “keçanîyê” ve tên tehdît kirin. “Keçanî” wekî qîmetekî herî giranbiha tê parastin ku gava keçik mezintir bû bi aliyê civata pederşah ve wekî “bûkeke meqbûl” bê dîtin. Gorî nirxên civaka pederşah qîmetê jinan û hurmeta li hemberî wan girêdayî parastina “namûsê” ye. Zayenditî û bedena jinan “namûs” e û xwedîyên namûsê jî mêr in. Mêr ji bona “namusa xwe” biparêzin tim ditêkoşin. Lê carna, serdemên şer de heke êdî çu carê nîn be ku “namûs” bê parastin îcar jî jinên "mêrxas”, “meqbûl” divê bi awayekî xwe ,“bedena xwe” ji ber êrîşên dijmin bifilitînin ku “namusa” mêrên xwe nexin ji bin pîyan.

“Çawa tê xuyan, piraniya jinên Kurd ji bo nekevin destê dijmin, ya xwe xeniqandine, ja jehr xwarine, ya jî xwe jî kelê de avêtine.” (rpl:35)

“Gelek keç û jinan jî, tenê ji bo nekevin ber destê dijmin, anîne xwe ji kendalan de avêtine an jî xwe avêtine robar û çeman xeniqîne.” (rpl:50)

Di nav civaka pederşah de her tim pesnên jinên ji bona nekevin ji destê dijmin an jî destê mêrekî, xwe dikujin tê dayîn. Birêz Alakom jî di gelek cihên vê pirtûkê de pesna xwe kuştina van jinan dide.

Di rûpela 58an de wiha tê gotin; “Anî Xatun xûşka mebûsê Dêrsimê Dîyap Axa bûye, çawa em ji çavkanîkê din fêr dibin ev gilî- gotinên ku derheqa Anî Xatûnê de hatine derxistin, bi zanetî ji aliyê hêzên dewletê de hatine belav kirin,….”

Di heman rûpelê de dîsa tê gotin ku Tirkekî pirtûkeka bi navê “Dersim-37” ve nivise û kiriye ku navê Besê wekî jineke “mêrxapînok” û “bênamûs” derxe.

Helbet nivîskar dîsa rexneya du nirxên çanda mêrane yên wekî “nav derxistin” û “nav belavkirin” ê nake. Me li jorê hinekî qala hişmendiya çanda pederşah ya civatê kiribû, jixwe ev pirtûk jî heman çandê diparêz e. Raveya mijaran jî gorî nirxên çanda pederşah dike lewma jî ji dewsa rexnekirina gotinên wekî “nav derxistin, nav belavkirin, binamûs-bênamûsîyê” idda dike ku ev bi tenê îftirayên dijmin in. 
Ji bona meriv bikaribe gotina “mêrxapînok” nîqaş bike jî divê merîv dîroka çanda desthilatdar ya mêran bi awayekî hurgilî binêr e. Lê bi kurt û kurmancî meriv dikare bibêje ku ji dîroka desthilatdariya pederşah pê ve hêza jinan ya zayenditî wekî çekeke herî bibandor tê dîtin. Lewma jî potensîyela jinan ya zayenditî bi aliyê zêdepariya olan/dînan, rêxistinên siyasî û leşkeri, qanûnên dewletê ve tê kontrolkirin. Ev yek bûye sedemeke bingehîn ku jinan ji malan de dîl bigrin, derketin û gerrana ji derve qedexe be. Wekî vê beden û kincên jinan jî gelek caran gorî heman hişmendiyê hatiye kontrolkirin. Yanê heya ku hêza binavkirinê ji destê çanda pederşah be, gorî gelek sedeman dikarin jineke wekî “mêrxapînok” pênase bikin. Lewma jî ew kesên ku dixwazin navê û şana Besê biparêzin divê bikaribin ku pêşîyê çanda pederşah rexne û îfşa bikin. 

Bi rastî, heke min biçeribindiya ku qala hemû pênase,gotin, fikrên bi awayekî eşkere kêrî bihêztir û domdarkirina çanda pederşah tên  bikira, divê naveroka vê nivisê zêde dirêjbibûya. Lewma jî min xwest ku hîç nebe bi dayina çend mînakên sereke ve, bi kurtasî nîşan bidim ka gelo gorî vê pirtûkê bi îddaya tevkarîya xebatên jinan ve derçûye jin bi çi awayî pênase kirine. Rohat Alakom di tevahiya pirtûkê de bi zimanê civakê ve xeberdaye û her mijarek jî dîsa wekî hişmendiya civaka pederşah rave kiriye. Helbet baş e ku di sala 1995an de mirovekî di derheqa jinen Kurd de him jî bi zimanê Kurdî ve pirtûkek nivisîbe lê belê divê cardin bê gotin ku ji kirinê çêtir kirina rast û qenc e. Çawa ku em divê pirtûkên bi destê Tirkan ve gorî hişmendiya Tirktiyê li ser Kurdan û Kurdistanê hatine nivisîn bi awayekî rexneyî bixwînin û îfşa bikin, divê heman yek ji bona xebatên bi hişmendiya çanda pederşah ve hatine nivisîn ve jî bê kirin. Li Kurdistanê Hêzeke Nûh/JINEN KURD jî yek ji wan xebatanan e ku divê  bi aliyê kesên cuda ve bi perspektifeke femînîst ve bê rexnekirin.

Di Derheqa Pirtûka Rohat Alakom a bi navê “Li Kurdistanê Hezeke Nûh/JİNÊN KURD” de Hin Rexne (1)

Min mehekî berê pirtûka lêkolîner, nivîskar Rohat Alakom a bi navê “Li Kurdistanê Hêzeke Nûh/JİNÊN KURD” li pirtûkxaneyeka Berlînê (https://www.zlb.de/ ) dît. Bi rastî heya niha çend pirtûkên Rohat Alakom ketibûn li ber destê min lê mixabin min xwendina wan tim ji bona rojên dirêj, hêsatir û fireh hîştîbû. Lê niha, li vir im û dizanim meriv bireve bintara dinyayê jî (belê hejmara saetên rojan diguhere) lê mixabin zeman tim yek e, kin e. Jixwe ne hewceye êdî qala “hêsatir û firehtirê” bikim. Nîn e!

Ez û pirtûka Rohat Alakomê min ji dûr ve bihîstiye, bi dehan hevalan pesna karên wî dane bi rastî min xwendina pirtûkên wî jî wekî karekî cidî dîtiye niha li hemberî hev in. Belê min xwend! Ger rast û dirûstî bibêjim ku heya min xwend dibe kum in bi hezar caran pirtûk ji deste xwe avêt, bi hêrs got biland, carna kenîyam û min got normal e jixwe civat ev e… Dawîya dawîyê min ev pirtûka 135 rûpelî navbera du heftan de bi awayekî rexneyî xwend û gelek jî not jê girtin. Du sedemên bingehîn ew motivasyona dan min ku ez vê pirtûkê bixwînim, not jê bigrîm û vê nivîsa rexneyî binvîsim. Sedema yekem ew e ku; eşkere ye ku aliyê “book rewiev” rexneyê pirtûkan de zêde xebatê Kurdî û xebatên li ser pirtûkên Kurdî hatine kirin nîn in. Sedema duyem jî ew e ku; min jiyana jinên kurd, malbat, rêxistin û sûkên Kurdistanê bi jiyana xwe ve dîtiye. Û nexêr min gilî gotin, helwesta mirovan a di derheqa vê mijarê de jî bi taybet li ser torên civakî (social media) dîtiye. Yanê bi awayekî baş dizanim ku her çi qasî drûşma herî berbelav “jin jiyan azadî” be jî û her çi qasî jinên Kurd ji bona avakirin û parastina welatê xwe li serê çiya, nav bajaran de bin jî nexêr çandeka mêrane ya giran mîna qîra reş li ser sere Kurdistanê tim digere. Bi rexneya vê pirtûkê ve dixwazim hin şopên çanda mêrane bi rêya pirtûkeka bi îddaya xizmetkirina dîroka jinan ve hatiye nivisîn ve eşkere bikim.

Vê nivîsa yekem de ez ê di derheqa pirtûkê de bi kurtasî çend agahîyan bidim û derheqa zimanê pirtûkê de fikra xwe bibêjim. 

Pirtûk bi heşt beşan pêk tê û wekî li ser berga pêşîn de hatiye nivisîn pirtûkeka lêkolînê ye. Jixwe lewma jî navê Rohat Alakom ne bi wekî nivîskar, wekî amadekar hatiye nivîsin. Jixwe gava meriv pê de pê de dixwîne baş xuya dibe ku ev pirtûka ji hin nivîs û lêkolînên lêkolînerên bi taybet Europî pêk hatiye, xêncî hin “xweşkirinên” birêz Alakom tişteke nû nîn e. Dawîya pirtûkê de bi rastî jî albûmeka jinên Kurd ya baş heye û meriv dikare gelek wêneyên salên berî bi aliyê gerokên Europî ve hatine kişandin bibîne. 

Aliyê zimên ve xwendina vê pirtûkê bi rastî jî zehmet e. Ne ji ber ku hevokên zehmet, dirêj an jî termên femkirina wan zehmet, ji bona ku her çi qasî pirtûk bi zimanê Kurdî/kurmancî hatibe nivîsin jî bi rastî peyv bi kurdî lê hevoksazî yekser bi Tirkî ye. Helbet çapa vê pirtûkê 1995’e û jixwe li wan çaxan nivîsandina Kurdî gorî niha bê standartir bû, lewma jî divê meriv vê rewşê fem bike. Lê belê dîsa jî, bi sedan hevokên wekî;

“Çawa tê zanîn zimanê Kurdî beşeke vê koma zimanan pêk tîne”(rpl:9)

Li vir de “çawa tê zanîn” rasterast bi tirkî “bilindiği üzere” yê tercume ye. Hîç nebe ji dewsa “çawa” yê “wekî” bihata bi kar anîn (gorî zanîna min) dê çêtir bûya.

“Kamûran Bedîrxan di lekolîneke xwe ya li ser  rewşa jinên Kurd de çawa dîyar dike, bi taybetî jinên ku mêrên wan ji aliyê Osmanîyan de hatiye kuştin….” (rpl:39)

“Her malbateke Kurd êdî çawa em dibînin polîtize bûye” (rpl:63)

Bi rastî demekî şûnda êdî wisa hêrsa min hat min bi penvîsa destê xwe li ser van “çawa”yên ecêw xêz kir derbas bûm. Jixwe xêncî vê kêmasî/şaşiya ber bi çav gelemperîya hevokan rasterast gorî hevoksazîya Tirkî hatiye nivisîn. Ez gava dixwînim, yekser ferq dikim ku ev bi Tirkî ye lê mixabin gelek caran zanîna min a zimanî têr nake ku alternatîfên Kurdî nîşan bidim.

Ez ê di derheqa vê pirtûkê de çend nivîsên din jî binvîsim û bibim daynim li pirtûkxaneyê. Heke rojekî rêya Kurdîzanekî li wir keve, dikare hemû notên min ji nav pirtûkê de bibîne û bixwîne.

  

Xewnerojka yekem

Bin banên  ji destê niza'm kîjan avahîzasê navdar, niza'm kîjan salê û ji bona niza'm kîjan sedeman hatine avakirin derbas bû û çû. Bi gustilkên porê çur, gavên lez û xwe bawer, çenteyê piştê yî repisandî te bigota gelo leşkera kîjan dozê ye, xwedîyê çi armancan e!

Tê wê çaxê carna saet dida pêşîya xwe û lehze dijmirîn! Bîne bîra xwe! Te wê çaxê hemû lehzeyên di destşokê, serşokê de, bi xwurek xwarinê ve derbas bûne yanê em bêjin "dêrs bûne" dijmart! Nav wê îşkencexaneya hemû xwedêyên biçûk û  yên terrikî de, te digot jiyan karekî cidî ye, zeman kêm e!

Li ber derîyê dikaneka biçûka pencereyên wê zer vedikevin sekinî. Çend mirovên rûnerm rûniştine, kuçikên wan li per pîyan xwe dirêj kirine, qehvê an jî şerabê vedixwin. Du jinên por kin li aliyê rastê bi faykeyên xwe yê nerm, bi îskanên ji dest yên germ ve wekî du xwedayên rihetîyê xuya dibin. Ji nişke ve bi aliyê çepê ve qulibîyî, niza'm li ku da...

Te lehzeyên jiyanê mîna dikandarekî Ecemê Pernegutê dijmart, yek bi yek, bi sebr, bi baldar lê paşê çawa ku ew 'Ecem biçe bi wî pereyî dikana xwe hinekî din firehtir bike tu jî wisa li qul kûçan dilikijîyî. Bi dêrskirina çend saetên vik û vala, bi lingên westîyayî û dilekî poşman vedîgeriyayî holika xwe.

Piştî çend saetên vik û vala, gava telefonê lê xist dilê wê perbaq da; di navbera çend lehzeyan de du hestên herî xurt; gelek karê min heye û min hê jî çu tişt nekir, niha evî bêzeman kê ye! Oxx xwedê re şikûr ku yekî ji min re telefon vekir, ez hesreta dengekî me yaw!


Wan çaxan, fikr û gotinên mirovan heya yekser "yên din", "mirov" gelekî ecêw û girîng bûn ji bona te. Te bi baldarîyeka pir cidî, bi radeya cidîtiya xwe ve komîk, ew guhdarî dikirin. Ne hewceye bibêjim lê; gorî wî serîyê te yî seme, heya di navbera "fikr", "gotin", "jîn"ê de hîç cûdayî nîn bû.

-Çanî?
-Baş, gelek baş! Lê tu?
-Çend karên min hebûn, niha qediyan. Panzdeh deqan şûnda li aliyê te me.
-Ez ê li wir bim. Bi xatirê te!

https://youtu.be/O6Hm9i_1Pp8

Xewna 2

Orta rê ya ber bi çêm ve diqulibî de goşîyeka tirîyan. Ketibû erdê û ji aliyê rastê ve çend heb niha ve kefikî bûn. Mûristanga sor serê xwe bi baldarî ra kir, her du antanên xwe du caran bi jêr ve û roj ve ba kir, vegeriya çû.

Ewa reş a biriştî cardin xwe dayê, kir îcar, wekî cara dawîn û xurttir xwe bide bifilitîn e. Pîrhevoka qun terrikî li jor ve xwe ba kir, mîna kewanîyeka beroşa goşt sêver bide ser êgir, carekî ve mêşa reşa biriştî dalêst.

Wê çaxê tu jî ber çêm bûyî, yan jî li gorda, pişt lodê an jî tewlê de...

Ji nişkeva, serê min muzikek welidand. Tirsiyam. Min hê wê çaxê nizaibû carna ji nişke ve serî, dest an jî çîpên te dikarin biwelîdin. Tirsiyam û min xwe di pişt sîtila dêw de veşart.

Xewn 1

Em xewnan dibînin. Xewnên min pak dibin. Duh şev min ortebaxçe dît, ronkayî bû, wekî wan xewnên min ên di rojên ezmûnan de nizm, genî nîn bû... Notr, heya xweş: robîn/pêsîrsor, ew hemû pirtûkên li ser çivîkên ecêw û kixazên ezmûnan, çîçekên hişkkirî: gulsosin û yasemînên qîçik ên pelçiqandî, hov û biçûk. Karmendên kurt û topikî, Kaîne Xanim û Celîle Xanîm. Û ew ava porteqalan a hê min xwe ji pencên xewnê nedifilitand x. raberî min dikir, qehveya di çanîkê bafûnda mîna iksîreka reş dikelîya.

Di xewna x. de em gerîyane li nav mêrgekî de:têjikeka plingan û plingekî xwe ji pişt daran de veşartî hebûye. Mêrekî nîvpilingî ji destê de kalaşnîkovek dêrî dikute. Wî, ji dêst de tivingeka vala mêrik xapandiye, em parastine. Gotiye ha ji vê mesafeyê ez ê mêrênîvpling bikujim!

Ra dibim.

Heke meriv ra be xewn mîna her du kewgozelên li ser dara rihê Nurê difirin diçin. Hîç nebe deng dimînin, https://youtu.be/q3gnxO8bUxQ

Bi Kurtasî Dîroka Enfalê

Di pêvajoya dawîn de, me bi awayekî dilşadî dît ku hemberî hemû ciyawazî û dijraberîya di navbera partiyên Kurdan, gelê Kurd bi helwesta netewî mijaran dinirxîne. Dibe ku ev yek bona hemû mijarên di derheqa pirsgirêk û rewşa Kurdan de wiha nîn be lê hîç nebe bona referandûma li başûr ev helwesta balkêş bû. Kurdên li çarhawîrdora dinyayê bi coş û kelecan meş li dar xistin, civîyan û pişrgiriya xwe diyar kirin. Lê belê em baş dizanin ku palpiştkirin têrî serkeftinê nake ji bona ku Kurd xwe wekî neteweyekî birêxistin bikin divê ji derd û kulên hevdu haydar bin. Heya Kurdên li bakûrê Kurdistanê ji derd û kulên, ji dîroka Kurdên ji başûrê Kurdistanê haydar nebin nikarin mijaran bi awayekî rast têbigîjin û wekî vê nikarin ji bona berjewendiyên neteweyî tev bigerin. Ev yek ji bona hemû Kurdên li çawirdora dinyayê wiha ye. Bona ku Kurdên li çawirdora dinyayê xwe wekî endamên heman netewî bibînin û bona berjewendiyên netewî bikaribin piştgiriya hevdu bikin divê sêrî de ji derd û kûlên hevdu haydar bin. Û helbet divê kuştin, koçberî û bişavtinên heya îroyîn ji bîr nekin. Ev nivîsa, di vê pêvajoya hemû Kurdan çavên xwe kutane başûrê Kurdistanê de, bi hêvîya  avakirina bîreka hevpar ve hatiye nivîsdandin.

Ji sala 1926an pê ve, yanê dema ku başûrê Kurdistanê girêdayî desthilatdariya dewleta İraqê kirin pê ve Kurdên başûrê bona xweserîyê ditêkoşin. Bi peymana Sevrê ya 1920’an ve jî ev îxtimala hebû lê nijadperestên Tirk bi awayekî tûndî li hemberî vê îxtimalê sekinîn. Bona çend salan statûya başûr nediyar ma lê paşê dema ku Tirkan Ermen û Yewnan têk birin û bi peymana Lozanê ve,  Sevr jî kêrnehatî bû (van Bruinessen 1997:118). Piştî vê yekê rolê Tirkiyê  wekî çepereka li hemberî “tehlûkeya Komûnîzmê” dihat dîtin û lewma jî dewletên rojavayî dixwestin têkiliyên baş ji Tirkiyê re daynin. Jixwe Tirkiye parçeyê Kurdistanê yî herî mezin ji destê xwe de girtîbû, vîlayeta Mûsilê jî dan Îraqa di bin desthilatdariya Birîtanyayê. 

El-Enfal tê wateya “ganîmeta şer” û piştî cîhada pêşîn a pexemberê îslamê Mihemmed, wekî ayeta heştemîn hatiye nivîsin. Dewleta İraqê, sala 1988an de dema biryara fermana li ser Kurdan, Kurdên Ezîdî, Keldanî û Asûriyan dan navê vê êrîşê jî wekî “Enfal” diyar kirin. Ev binavkirina helbet ne tesadûfî bû; hikûmeta İraqê xwe wekî şûrê Mihemed/îslamê pênase dikir û bi vî navê xuya dibû ku dixwestin Kurdên misilman jî tevahî hemû dijminên xwe wekî “yên kafir-kuştina wan helal” nîşan bidin ku piştgirî û sempatiya dewletên îslamê bi dest bixin.

Pêşiya Enfalê, hikûmeta İraqê 1650 gundên Kurdan hilweşandibûn û gel jî koçberî qampên cuda cuda kiribû, paşê hêdî hêdî pêşmerge ev cih dîsa bona mirov bikaribin cih û warê xwe, hildan bin qontrola xwe.

Cotmeha sala 1986an de hêzên Îranê bi rêberiya peşmerge ve êrîşî deverên petrolê yên li Mûsilê kirin. Di sala 1987an de partiyên Kurdan di nav xwe de peymanek danîn û kirin ku li hemberî êrîşên dewleta İraqê parastineka bihêztir bikin. Her çi qasî van hêzên Kurd dizanibûn ku heke piştgiriya Îranê bikin, serokê İraqê Seddam Huseyînê lap har bibe jî, li hemberî êrîşên İraqê biryar dan ku piştgiriya Îranê bikin.

Piştî van bûyeran dewleta İraqê, ew kesê nav Kurdan de wekî “Kîmyasal Elî” tê zanîn wekî sekreterê aliyê Bakûr şand û êrîşa Enfalê jî dest pê kir. Hemû mafên fermî ji navê rabûn, çûyîn hatin û bazirganiya di navbera gundan û cihên din, bajarên qerebalix re qedexe kirin. Çawirdora Kurdan girtin û xwestin ku gel birçî û neçar bikin. Ji sala 1987an de serjimêrîyek kiribûn û kesên tevî vê jimartinê nebûn jî wekî welatiyê İraqê nedihatin hesibandin lê belê hê jî diyar nîn e ku gelo haya gel ji vê serjimarê çi qasî hebû û çend kes tevî serjimarê bûn. Bi vî awayî êrîşên li hemberî Kurd, Asûrî û Keldanîyan dest pê kir.

Di şeş deverên Kurdistanê de, bi heşt qonaxan de hat meşandin û nêzikî 7 mehan hat domandin. Di her qonaxê de bona ku behna gel teng bikin, bitirsînin û wan bi kerreker ji holê ra kin êrîşên bi gazên kîmyasal êrîş kirin (Hiltermann 2007).

Qonaxa yekem

Di sala 1988an de navbera 23yê Sibat û 19ê Adarê de êrîşî gelîyê Yafesîyê kirin. Gelemperîya hêzên YNKê vê deverê bûn û partiyê xwest ku bajarê Helepçê hilde di bin kontrola xwe, ku bi vekirina cepheyeka din ve bandora erîşên dijmin hindiktir bike. Lê belê, dewleta İraqê 16de Adarê di sala 1988an de bi gazên kimyasal êrîşî bajêr kir û bi vê êrîşê bi hezaran mirovên sîvîl kuştin, gelek ji wan seqet man an jî paşê bi nexweşîyan hêdî hêdî mirin. Ji 80ê zêdetir kes jî li ser rêya koçberîyê de cemidîn û wisa jiyana xwe ji dest dan.

Bi daxûnayiyên vir û derew kesên karibinê xwe veşêrin jî xapandin, gotin heke hûn xwe teslîm bibin dewlet we nakûje lê belê kesên bi destê xwe diçin teslîmî dewletê dibin jî tev tên kuştin.

Qonaxa duyemîn

Di navbera 22ê Adarê û 2yê Avrêlê li devera Qeredaxê hat kirin. Qeredax li başûrê rojavayê bajarê Silêmaniyê ye. Bi êrîşên kimyasal ser hemû gundên vê deverê de çûn, yên derfet dîtibûn ku birevin jî li serê rêyan hatin girtin û wekî mêr, jin û zarok û kesên kal û pîr hatin ji hevdu veqetandin. Mêr ji nişke ve kûştin, yên mayîn jî pêşiyê şandin qampa Topzawa û Dîpsê lê paşê zêdepariya wan jî yan bi nexweşî û bîrçîtiyê mirin an jî bi komî hatin kûştin.

Qonaxa sêyemîn

Di navbera 7 û 20ê Avrêlê de êrîşî herema Germîyanê kirin. Ev dever jî li rojhilatê Silêmaniyê ye. Germîyan gerreka fireh e, zêde derfetên revîn û xwe veşartinên nîn in. Herî zêde jin û zarok ji vê deverê hatin kuştin, heya ku di nav gelê Başûrê de hê jî navê vê deverê wekî “cihê ku xwîn wekî avê hatibû rijandin” tê gotin.

Sedemeka din a ku herî zêde jin û zarok ji vî deverî kuştibûn ew bû ku; Germîyan nêzîkî Kerkûkê yanê devera bi pêtrol bû. Jixwe ev yek paşê di nav raporên îstixbarata İraqê derketin. Fermandarê giştî yî personelan Wafiq El-Samara di van raporan de dibê ku;

Heke hûn li Hewlêrê nîv milyon Kurdî bikûjin jî çu tişt naguhere, ew dere dîsa jî wekî Kurd bimîne. Lê belê li Kerkûkê bi kuştina 50.000 Kurdî ve pirsgirêka Kurdan e tev de bê çareserkirin (El-Samara, Hiltermann 2007:134).

Qonaxa Çaremîn

Di navbera 3-8ê Gulanê de li der dorên Kerkûk û Geliyê Zapê yî biçûk de pêşmerge û kesên ji deverên din revîna hatine li vir hatin kuştin. Dîsa bi destê Ceşan gelek mirov xapandin, kesên xapîyan û teslîm bûn hatin kuştin. Hemû mal û milkê gel hate talankirin.

Qonaxên Pênçemîn, Şeşemîn û Heftemîn

Ji meha Gûlanê de destpê kir û heya 26ê Gelawejê hat domandin. Bi van êrîşan xwestin ku bi taybet kesên xwe avêtine aliyê rojhilata Kurdistan (ku bin dagira Îranê de ye) bikujin. Bi êrîşên gazên kimyasal avêtin li ser gundên der dora Şeqlawe û Rewandûzê. Her sê êrîşên pêşîn têr nekirin ku hêzên Kurdan tev de tune bike lewma êrîşên şeşemîn û heftemîn bi tûndtir kirin. Fermandarekî Peşmergeyan, xwarin û çek kom kirin, bi serokên Ceşan re peyman danî û gelek mirov ji wan deran xelas kirin.

Qonaxa Heştemîn

Êrîşa dawîn li hemberî devera Behdînanê bû ku ev der navenda PDK’yê bû. Di navbera 25ê Gelawejê û 6 Îlonê de hat meşandin. Gel ber bi sînorê bakûrê Kurdistanê yî di bin dagira Tirkan de revî, leşkerên İraqê sînor girtin. Kêm kes derbasî aliyê bakûr bûn û bi vî awayî ji kuştinê filitîn lê belê zêdepariya mayîn hatin kuştin.

Efûya Îlonê

Hemû mêr kuştin, nîvê jinan kuştin; yên mayîn jî bona propagandaya xwe, berdan. Ciwan û kesên kêrhatî kuştin û bi tenê kal pîr hîştin. (Runak, Berfanber 2005-Choman Hardy)

Di sala 1988an, meha îlonê pêve hikûmeta İraqê armanca xwe êdî pêk anî bû. Zêdepariya mêrên temenê wan navbera 15-50 de an hatibûn kuştin an jî ketibûn rêyên koçberiyê. Piştî ku şerê di navbera Îranê û İraqê de jî êdî dirawestiya û kurdên karibûn revîn jî dest bi salixên êrîşên kîmyasal kirin, Seddem jî efû îlan kir. Him êdî armanca xwe anîbû cih him jî nedixwest ku dinya wî wekî sûcdar îlan bike.

Enfal û Jenosîd

2006an de, Seddem û 6 kes ji rêvebirên hikûmeta İraqê hatin darizandin. Lê belê hê jî ev darizandina encam negirtibû ku Seddem hat dardakirin û ev doza wisa ma. Bi tenê El-Mecîd bi sûcê genosîdê ve hat darizandin lê 5 kesên din bi sûcê şer û şerê dijî mirovahiyê ve hatin darizandin. Lê belê, ne yekitiya netewan ne jî dewletên bihêz yên rojavayî xwestin ku van êrîşan wekî genosîd pênasebikin. Her çi qasî, heyetan lêkolîn kiribûn, bi awayekî eşkere diyar kirin ku  gazên kîmyasal hatine bikaranîn jî dinya li ber vê mijarê kerr û lal ma.

Di sala 1993an de, Komela Mafê Mirovan raporeka Enfalê wekî genosîd qebûl dike weşand. Dadgeha Hollandayê, karsazê bi navê Van Anraat ji bona ku bi tonan gazên kîmyasal firotiyê Seddam darizand.

Hikûmeta Brîtanyayê heyetek şand li kampên li aliyê Bakûr ku diyar bikin; gelo bi rastî jî gazên kimyasalî hatine bi kar anîn an na. Lê belê, dewletan Tirkan rê neda ku ev heyeta ji Kurdên li kampan de têkiliyê daynîn. Heyeteka ji dewleta Tirkan, raporek amade kirin û gotin ku “çû bandora gazên kîmyasal“ nehatiye dîtin.

Seddam dema di sala 2002an de raporek da Yekitîya Miletan û di vê raporê de hatibû diyar kirin ku hikûmeta İraqê hemû çekên leşkerî yên heya niha bi kar anîye tevî du şirketên Amerîkî yên herî mezin,  ji 80’ê zêdetir jî şirketên Almanan stendiye. (Tagezeitung-2002) Yanê jixwe hemû gazên kimyasal û çekên din bi destê Amerîkayê û çend welatên din ên rojavayî hatibûn firotin. Amerîkayê bona ku ev rapor “nekeve ji destên neqencan“  ji dewletên din ve hev kir û bêdengiya di derheqa vê mijarê de ji nû ve saz kir.

Gorî gelek çavkaniyan 182.000 mirov hate kuştin an jî winda kirin. Komeleya Mafê Mirovan bi tenê navê 50.000 kesan diyar kir ji ber ku him hejmara kesên bê ser û berate hatine windakirin zêdebûn him jî çû nasnamê an jî tişteka navê wan diyar bike nîn bû. Dema ku 2005an de li başûrê İraqê goreka tê de termê 1500 mirovan cehlkirî hatibû ditîn, bi tenê cil û bergên jinan yên rengarengî û pêlîstokên di destê termên zarokan ve ev kes hatibûn pênasekirin. Xêncî van kinc û pêlîstokan ne nasname hebûn ne jî kesên ku wan nas dikin. Jixwe gelek malbat pêve kuta bûn.

Di navbera salên 2003 û 2006an de 6 goristanên mezin dîsa hatin vekirin, di van goran de gelek nasname jî derketibûn. (Associated Press-2006)

Ev genosîda li hemberî Kurdan ne ya yekem bû ne jî ya dawîn. Her çi qasî dewletên dinyayê ji bona berjewendiyên xwe kerr û lal mabin jî a girîng ew e ku ev bûyer di bîra netewa Kurd xwe de bi awayekî rast cih bigrin. Di dîrokê de gelek caran eşkere bûye ku dewletên îro bona berjewendiyên xwe kerr û lal dimînin sibê dîsa bona berjewendiyên xwe alîgirîyê jî dikin. Lê belê heke ew netewa ev qas zilm û zordarî kişandiye xwe, bi êş û kesera xwe bîreka hevpar saz neke, piştgiriya hevdû neke çu çareserî pêkan nabe.

Peşniyar:  https://books.google.de/books/about/Soyk%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1n_cinsiyet%C3%A7i_tecr%C3%BCbeleri.html?id=j-MOkAEACAAJ&redir_esc=y